Od wielu lat adwokatki i adwokaci w Polsce napotykają istotne trudności w wykonywaniu zawodu na terenie jednostek penitencjarnych. Problemy te mają charakter systemowy i dotyczą zarówno organizacji widzeń z osobami pozbawionymi wolności, jak i dostępu do klientów, braku jednolitych standardów w zakresie procedur bezpieczeństwa czy też utrudnionego przekazywania dokumentów procesowych. Nierzadko stanowią one realne zagrożenie dla konstytucyjnie gwarantowanego prawa do obrony.

Naczelna Rada Adwokacka, z inicjatywy Prezesa Przemysława Rosatiego, od lat podejmuje działania mające na celu poprawę warunków wykonywania zawodu adwokata w trakcie czynności zawodowych w zakładach karnych i aresztach śledczych. 
Interwencje te obejmowały m.in.:

• apel o przywrócenie widzeń adwokackich w czasie pandemii COVID-19,
• wystąpienia dotyczące prawa osadzonych do kontaktu telefonicznego z obrońcami,
• działania ws. ograniczeń kontaktów osadzonych z rodzinami,
• wystąpienia do wszystkich sądów penitencjarnych o przeprowadzenie kontroli jednostek penitencjarnych,
• a także pisma kierowane bezpośrednio do Dyrektora Generalnego Służby Więziennej, w tym propozycję powołania wspólnego zespołu roboczego ds. ujednolicenia zasad widzeń w skali kraju.

Spotkanie w Ministerstwie Sprawiedliwości – otwarcie na dialog
W Ministerstwie Sprawiedliwości odbyło się spotkanie, którego celem było omówienie warunków pracy adwokatek i adwokatów w jednostkach penitencjarnych. 
W spotkaniu uczestniczyli:

• Wiceministra Sprawiedliwości Maria Ejchart,
• płk Renata Niziołek – przedstawicielka Służby Więziennej,
• Prezes Naczelnej Rady Adwokackiej Przemysław Rosati,
• Wiceprezes NRA Bartosz Tiutiunik,
• przewodnicząca Komisji Praw Człowieka przy NRA adw. Natalia Klima-Piotrowska,
• przewodnicząca Zespołu ds. legislacji prawa karnego wykonawczego ILPP NRA adw. Monika Gorząch.

Podczas rozmów ustalono, że wszelkie problemy związane z funkcjonowaniem jednostek penitencjarnych – zarówno w zakresie warunków wykonywania zawodu adwokata, jak i traktowania osób pozbawionych wolności – można zgłaszać bezpośrednio do Centralnego Zarządu Służby Więziennej pod adresem: bdg@sw.gov.pl.

Dyrektor Generalna Służby Więziennej zapewniła, że każda sprawa zostanie rozpatrzona w sposób rzetelny. Zadeklarowano gotowość wprowadzania rozwiązań, które przyczynią się do poprawy komfortu pracy adwokatów, z jednoczesnym poszanowaniem praw osadzonych i zasad funkcjonowania jednostek penitencjarnych.

Dane z izb adwokackich potwierdzają skalę i różnorodność problemów
Naczelna Rada Adwokacka przeprowadziła ogólnopolski przegląd sytuacji w jednostkach penitencjarnych, oparty na informacjach z izb adwokackich. Wynika z niego, że problemy są powszechne i przybierają różne formy:

• Brak możliwości telefonicznego lub elektronicznego umawiania widzeń – w większości przypadków adwokaci muszą oczekiwać na spotkanie bez wcześniejszej rejestracji, co skutkuje często kilkugodzinnymi opóźnieniami.
• Ograniczenia w przekazywaniu dokumentów – wiele jednostek zakazuje przekazywania osadzonym nawet prostych dokumentów procesowych podczas widzeń, co znacząco utrudnia wykonywanie obowiązków zawodowych.
• Niejednolite i problematyczne procedury kontroli – adwokaci są poddawani szczegółowym kontrolom elektronicznym, a w niektórych przypadkach również kontrolom po zakończeniu widzeń. Praktyki stosowane np. w AŚ Warszawa-Białołęka (badania osmologiczne przy użyciu psów) budzą poważne wątpliwości co do ich proporcjonalności i zgodności z zasadami godności zawodowej.
• Braki infrastrukturalne – wiele jednostek posiada zbyt małą liczbę pomieszczeń do widzeń, co przekłada się na opóźnienia i niemożność wykonywania czynności w ustalonych godzinach. Zdarzają się też przypadki monitorowania pokoi widzeń.
• Problemy z przekazywaniem dokumentów osadzonym – zdarzają się przypadki karania osadzonych za posiadanie dokumentów otrzymanych od adwokata, nawet jeśli dotyczyły one prowadzonej sprawy.

Konieczność wypracowania spójnych standardów
Prezes NRA już w 2021 r. potwierdził gotowość Adwokatury do współpracy.
Naczelna Rada Adwokacka nieustannie apeluje o wypracowanie jednolitych standardów dla wszystkich jednostek penitencjarnych w Polsce, które zagwarantują:

• rzeczywisty i nieograniczony kontakt adwokata z klientem,
• respektowanie tajemnicy adwokackiej i zakaz przeszukiwania dokumentów,
• możliwość bezpiecznego i poufnego prowadzenia rozmowy z osobą pozbawioną wolności,
• standardowe, proporcjonalne zasady kontroli przy wejściu do jednostki,
• możliwość rezerwacji terminu widzenia, zwłaszcza w sprawach o znaczeniu pilnym.

Wspólna odpowiedzialność za jakość wymiaru sprawiedliwości
Adwokatura przypomina, że prawo do obrony jest filarem demokratycznego państwa prawnego. Jego realizacja nie może być uzależniona od lokalnych uwarunkowań, braków kadrowych, czy niejednolitej interpretacji przepisów. Ochrona i ułatwianie warunków wykonywania obowiązków obrończych to odpowiedzialność całego systemu wymiaru sprawiedliwości.

Wszelkie informacje dotyczące problemów związanych z widzeniami w jednostkach penitencjarnych można zgłaszać do Centralnego Zarządu Służby Więziennej na adres: bdg@sw.gov.pl.

Naczelna Rada Adwokacka pozostaje w gotowości do dalszych rozmów oraz współpracy z Ministerstwem Sprawiedliwości i Służbą Więzienną, licząc na rzeczywiste wdrażanie rozwiązań przyczyniających się do pełnego i efektywnego wykonywania prawa do obrony.