- Młodzież potrzebuje edukacji prawnej, by móc świadomie uczestniczyć w społeczeństwie obywatelskich oraz w pełni korzystać z przysługujących jej praw.
- Zwraca na to uwagę Instytut Legislacji i Prac Parlamentarnych przy Naczelnej Radzie Adwokackiej (ILiPP)w opinii do projektów rozporządzeń zmieniających podstawy programowe w przedszkolach, szkołach podstawowych, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością w stopniu umiarkowanym lub znacznym i ponadpodstawowych średnich i branżowych.
- Opinia została przedstawiona w ramach konsultacji publicznych. Opinię przygotowała adw. Agata Koschel-Sturzbecher.
Instytut Legislacji i Prac Parlamentarnych przedstawił swoje uwagi do projektu rozporządzenia zmieniającego rozporządzenie w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (nr 41 w wykazie prac legislacyjnych Ministra Edukacji), a także do projektu rozporządzenia zmieniającego rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (nr 42 w wykazie prac legislacyjnych Ministra Edukacji)
Projekty obejmują zmiany w zakresie podstawy programowej, które miałyby polegać m.in. na wprowadzeniu przedmiotu „edukacja obywatelska”. Celami tego przedmiotu są:
• rozumienie sfery publicznej,
• rozumienie oraz poszanowanie wartości i zasad demokracji,
• zainteresowanie sferą publiczną i posiadanie własnych opinii,
• poszanowanie opinii innych osób,
• zaangażowanie obywatelskie oraz wpływanie na władze publiczne i interakcje państwo-obywatel.
W dziale IV. Demokracja i prawo oraz w dziale V. Polska – Władza, świat polityki i sfera publiczna) wymienione zostały umiejętności związane z obszarem zagadnień prawnych, m.in.:
• omówienie umowy o pracę i umów cywilnoprawnych,
• wyjaśnienie najważniejszych instytucji prawa karnego, cywilnego,
• omówienie sposobów ochrony danych osobowych a także
• ochrony dóbr osobistych.
Instytut Legislacji w opinii wskazuje, że edukacja prawna pomoże młodym poznać i zrozumieć swoje prawa i obowiązki, co jest fundamentem świadomego uczestnictwa w społeczeństwie. Umożliwi to także krytyczne myślenie o funkcjonowaniu instytucji państwowych i systemu demokratycznego, a także angażowanie się w działania na rzecz ochrony praw jednostki i społeczności. Wreszcie, znajomość prawa sprzyja rozwijaniu postaw odpowiedzialności i etyki obywatelskiej.
W opinii Instytutu w ramach edukacji obywatelskiej niezbędne jest położenie nacisku na to, co jest najbardziej istotne z perspektywy człowieka jako obywatela Polski:
- praktyczne stosowanie prawa w codzienności,
- znajomość jego podstawowych instytucji, praw i obowiązków obywatela,
- zagadnienia związane z samorządnością, z relacją obywatel-państwo.
Dlatego ILiPP postuluje, by poszerzyć zakres edukacji prawnej w projektowanych rozporządzeniach.
Edukacja prawna – to ważne
W dobie mediów społecznościowych i łatwego dostępu do informacji, młodzi są często narażeni na cyberprzemoc. Edukacja prawna w tym zakresie umożliwiłaby młodym ludziom rozpoznawanie sytuacji, w których ich dobra osobiste mogą być zagrożone, a także pozwalałaby im na skuteczną obronę swoich praw. Wiedza na temat ochrony dóbr osobistych rozwija w młodzieży empatię i szacunek wobec innych, co sprzyja budowaniu prawidłowych relacji interpersonalnych.
Z kolei wiedza z zakresu prawa karnego, w tym znajomość konsekwencji działań przestępczych, może pomóc młodym ludziom podejmować lepsze decyzje i unikać sytuacji, które mogą prowadzić do konfliktów z prawem. Z znajomość przepisów prawa karnego może wspierać młodzież w obronie swoich praw i zrozumieniu mechanizmów przemocowych.
Instytut Legislacji podkreśla, że warto przedstawić młodym ludziom m.in. prawa i obowiązki pokrzywdzonego i oskarżonego, a także scharakteryzować najpopularniejsze przestępstwa oraz wskazać, jakie działania powinna podjąć osoba, która padła ofiarą przestępstwa bądź ma podejrzenie jego popełnienia.
Rola adwokatów – profesjonalnych pełnomocników
Instytut Legislacji wskazuje też na potrzebę podkreślania w ramach przedmiotu edukacja obywatelska roli istotnego wsparcia, jakie młodym ludziom mogą zapewnić profesjonalni pełnomocnicy – adwokaci.
Jest to istotne zwłaszcza z uwagi na to, że w obecnym stanie prawnym kancelarię prawną może prowadzić każdy podmiot, również osoba nieposiadająca nawet wykształcenia prawniczego. Gdy młodzi ludzie stają w obliczu trudnych wyzwań prawnych, takich jak problemy z najmem, kwestie dotyczące pracy czy naruszeń dóbr osobistych, fachowa pomoc prawna ma kluczowe znaczenie.
Adwokaci jako specjaliści w dziedzinie prawa, nie tylko dysponują odpowiednią wiedzą i doświadczeniem, ale również potrafią skutecznie reprezentować interesy swoich klientów w skomplikowanych sprawach.
Mediacja przyda się w życiu
Instytut postuluje też wskazanie młodzieży działań obywatelskich, które mogą podjąć w ramach nauki przedmiotu, a które ułatwią przyswojenie wiedzy prawnej, np.: przeprowadzenie symulacji mediacji, przygotowanie projektów podstawowych pism w sprawach cywilnych i karnych, takich jak np. zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstw, a także sporządzenie pisma do Rzecznika Praw Dziecka, Rzecznika Praw Obywatelskich czy też Rzecznika Praw Konsumentów.
Wszelkie zagadnienia z zakresu mediacji – zarówno rówieśniczej, jak i mediacji w sprawach cywilnych czy karnych – powinny zostać obowiązkowo poruszone w toku zajęć w ramach przedmiotu edukacja obywatelska. Doświadczenie pełnomocników pokazuje, że strony postępowań sądowych często nie wiedzą o możliwości mediacji, a przede wszystkim nie mają świadomości tego, na czym ona polega i jak przebiega.
Osobom wchodzącym w dorosłość należy uzmysłowić, że – zwłaszcza biorąc pod uwagę obecny stan polskich sądów, które są bardzo obciążone – warto podejmować próby polubownego rozwiązywania sporów, zamiast kierowania ich od razu do sądu.
Równe szanse w edukacji
Uczniowie szkół branżowych I stopnia powinni nabyć wiedzę prawną w takim samym zakresie, jak ich rówieśnicy z innych szkół, z uwagi na fakt, że w dorosłym życiu będą mierzyć się z podobnymi problemami prawnymi – zaznacza Instytut Legislacji. Instytut w opinii punktuje zwłaszcza brak zagadnień dotyczących umowy o pracę i umów cywilnoprawnych, tematu możliwości ochrony praw za pośrednictwem związków zawodowych. Nie ma tych zagadnień w projekcie programu przeznaczonego dla szkół branżowych, choć znajdują się w programie dla szkół średnich. Takie różnicowanie jest niczym nieuzasadnione i skutkowałoby pokrzywdzeniem uczniów szkół branżowych I stopnia z uwagi na nieuzyskanie przez nich wiedzy o możliwości skorzystania ze wsparcia związków zawodowych.
Ponadto w programie dla uczniów szkół branżowych I stopnia nie zostały przewidziane wymogi dotyczące wyjaśniania idei hierarchii źródeł prawa w systemie prawnym Rzeczypospolitej Polskiej oraz przedstawiania przebiegu procesu legislacyjnego w Polsce. W obecnej sytuacji prawnej w Polsce, zwłaszcza z uwagi na częste zmiany obowiązujących przepisów, wiedza na temat źródeł prawa i przebiegu procesu legislacyjnego jest niezbędna dla zrozumienia funkcjonowania systemu prawnego oraz możliwości zweryfikowania jego prawidłowości.
Może być lepiej
Proponowany obecnie w programie przedmiotu edukacja obywatelska zakres zagadnień związanych z prawem nie jest wystarczający, biorąc pod uwagę aktualne realia prawne w Polsce – ocenia Instytut Legislacji i Prac Parlamentarnych. W dobie dynamicznych zmian legislacyjnych oraz znacznego obciążenia sądów, młodzi ludzie potrzebują nie tylko ogólnych podstawowych informacji, ale także pogłębionej wiedzy dotyczącej konkretnych przepisów, procedur oraz ich praktycznego zastosowania w życiu codziennym. Edukacja prawna powinna obejmować zarówno podstawy prawa cywilnego, karnego, jak i administracyjnego, a także kwestie związane z prawami człowieka, obywatelskimi oraz lokalnym samorządem.
W ramach obecnej propozycji większość zagadnień prawnych zostało określonych jako fakultatywne, co w praktyce będzie skutkować tym, że kwestie prawne zostaną poruszone w ramach programu tego przedmiotu jedynie w minimalnym zakresie, zupełnie niewystarczającym z perspektywy młodych ludzi.
Instytut wskazuje, że kompleksowa edukacja prawna młodych ludzi będzie miała pozytywny wpływ nie tylko na ich indywidualny rozwój, jak kształtowanie odpowiednich postaw obywatelskich czy umiejętności radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych, lecz w konsekwencji również pozwoli na odciążenie polskiego sądownictwa.
Wyposażenie młodzieży w wiedzę prawną przyczyni się do zmniejszenia liczby spraw kierowanych do sądów, jako że lepsza znajomość prawa oraz świadomość własnych praw i obowiązków przekona obywateli do podejmowania prób rozwiązywania problemów na drodze mediacji lub negocjacji, a także do konsultowania zagadnień prawnych z profesjonalnymi pełnomocnikami.
Ponadto, wzmocnienie edukacji obywatelskiej i prawnej w szkołach może przyczynić się do budowy społeczeństwa bardziej świadomego swoich praw, co z kolei doprowadzi do zwiększenia zaufania obywateli do instytucji prawnych oraz do wymiaru sprawiedliwości.
