• Badanie pt. Ochrona praw osób z zaburzeniami psychicznymi, intelektualnymi i osób starszych w postępowaniu cywilnym a bariery komunikacyjne przeprowadzono w dniach 10-30 stycznia 2025 roku.
• W badaniu wzięło udział 247 adwokatów i radców prawnych.
• Badanie ankietowe przeprowadziła i opracowała adw. dr Monika Strus-Wołos we współpracy z Instytutem Legislacji i Prac Parlamentarnych NRA.
• Ankieta powstała w ramach pracy badawczej „Instytucje ochrony procesowej w postępowaniu cywilnym osób z zaburzeniami psychicznymi i osób starszych w świetle art. 13 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych”.

Artykuł 13 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych po raz pierwszy w historii prawa międzynarodowego wyodrębnia dostęp do wymiaru sprawiedliwości jako prawo człowieka. Przepis ten nakłada na państwa strony konwencji obowiązek zapewnienia osobom niepełnosprawnym na zasadzie równości z innymi osobami skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, w tym poprzez wprowadzenie dostosowań proceduralnych i dostosowań odpowiednich do ich wieku, w celu ułatwienia skutecznego udziału, bezpośrednio lub pośrednio, zwłaszcza jako świadków, we wszelkich postępowaniach prawnych. Polska ratyfikowała konwencję w 2012 roku, tymczasem wdrożenie obowiązków nałożonych przez ten przepis w zasadzie jeszcze się nie rozpoczęło, zwłaszcza w postępowaniu cywilnym. Należy jednak oczekiwać zmian w tym obszarze.

W badaniu wzięło udział 247 adwokatów i radców prawnych. Z pytań 1-3 wynika, że 63,2% stanowiły kobiety, a 36,8% mężczyźni. Jeżeli chodzi o zawód, 96,4% to adwokaci lub aplikanci adwokaccy, pozostałe osoby to radcy prawni lub aplikanci radcowscy, komornik i wykładowca akademicki. Co drugi respondent miał staż zawodowy w przedziale 5-15 lat.

Celem badania było poznanie:

• problemów komunikacyjnych z osobami niepełnosprawnymi psychicznie lub intelektualnie oraz z osobami starszymi, a także technik radzenia sobie przez pełnomocników z takimi barierami,
• postrzegania równowagi między wspieraniem osób o szczególnych potrzebach a zasadami bezstronności sądu i równości broni,
• funkcjonowania w wymiarze sprawiedliwości stereotypów związanych z takimi osobami, zidentyfikowanych wśród ogółu społeczeństwa w badaniach socjologicznych i psychologicznych.

Wnioski z przeprowadzonego badania
Pełnomocnicy wskazali, że klienci z zaburzeniami psychicznymi, w tym otępiennymi, nie są rzadkością. Dane epidemiologiczne i demograficzne wskazują, że liczba takich osób bardzo szybko rośnie. Należy więc już zacząć przygotowywać wymiar sprawiedliwości do zapewnienia osobom z różnorakimi niepełnosprawnościami równego dostępu nie tylko poprzez znoszenie barier architektonicznych.
Z wielu wypowiedzi przebijała głęboka empatia, delikatność i troska. Niemniej negatywne stereotypy są obecne, choć wydaje się, że w mniejszym wymiarze, niż pośród ogółu społeczeństwa, a wyniki badań jednoznacznie wskazują na pilną potrzebę prowadzenia szkoleń dla adwokatów i radców prawnych z zakresu narzędzi i technik komunikacji z osobami z niepełnosprawnościami intelektualnymi lub zaburzeniami psychicznymi, w tym zaburzeniami otępiennymi, a także z zakresu szczególnych potrzeb takich osób.

Respondenci w większości oczekują przygotowania przez władze samorządu zawodowego poradnika lub broszury informacyjnej.

Zdecydowanie popierany przez adwokatów jest pomysł wprowadzenia do procedury cywilnej instytucji osoby wspierającej osobę niepełnosprawną (facilitator), która mogłaby także pomagać w komunikacji tej osoby z sądem i innymi uczestnikami postępowania. Jednocześnie widoczne są obawy o możliwość wpływania osób wspierających na podopiecznego, tak więc procedura powinna przewidywać instrumenty przeciwdziałania takim zachowaniom lub kontroli.

Ankietowani podawali wiele przykładów z własnej praktyki świadczących o nieprzygotowaniu (nieprzystosowaniu) wymiaru sprawiedliwości na potrzeby takich osób, a nawet o łamaniu ich praw. Większość respondentów uważa, że sprawy z udziałem osób starszych powinny mieć pierwszeństwo rozpoznawania (co wymagałoby zmian w Regulaminie urzędowania sądów powszechnych). Aż 93% popiera możliwość przesłuchania strony z udziałem biegłego psychologa, psychiatry lub specjalisty z zakresu komunikacji alternatywnej (wymagałoby to zatem doprecyzowania w k.p.c., ponieważ w literaturze są głosy, że art. 272¹ nie ma zastosowania na podstawie art. 304 zd. 2 k.p.c.).

Oczekiwane są większe możliwości działania sądu z urzędu w sprawach z udziałem osób z deficytami poznawczymi lub komunikacyjnymi, w szczególności wyznaczanie pełnomocnika nawet bez wniosku strony.

Ankietowani wskazują na nieefektywność pouczeń sądu w toku postępowania – są one zdaniem ogromnej większości respondentów jedynie instytucją fasadową dla osób starszych z zaburzeniami otępiennymi, poza tym są zbyt skomplikowane, a więc niezrozumiałe. Blisko 80% opowiedziało się za opracowaniem pouczeń także w formie słowno-graficznej.

(czytaj raport z wyników badania)