• Dziś, 1 września 2025 roku obchodzimy 86. rocznicę wybuchu II Wojny Światowej – konfliktu, w którym życie straciło ponad 50 milionów ludzi, w tym około 6 milionów Polaków.
• Tragiczny bilans dotknął w szczególny sposób środowisko adwokackie: okupanci niemieccy i sowieccy wymordowali około 60% adwokatów oraz ponad 90% aplikantów adwokackich.

Adwokaci w służbie Ojczyzny
Polscy adwokaci odegrali w tamtym czasie ważną rolę. Walczyli na frontach, współtworzyli struktury Polskiego Państwa Podziemnego, działali na rzecz rządu RP na uchodźstwie, służyli w Armii Krajowej i brali udział w Powstaniu Warszawskim. Ginęli w Palmirach, w Katyniu i innych miejscach masowych mordów na Wschodzie, w obozach koncentracyjnych oraz w gettach.

Tajny samorząd adwokacki
Po rozwiązaniu Naczelnej Rady Adwokackiej i wprowadzeniu zarządów komisarycznych w radach okręgowych, adwokaci – wzorem podziemnego państwa – zorganizowali tajny samorząd zawodowy: Tajną Naczelną Radę Adwokacką oraz tajne rady w Warszawie, Krakowie–Katowicach, Lublinie, Lwowie i Radomiu. Wśród osób kierujących tym wysiłkiem byli m.in.: Bolesław Bielawski (prezes Tajnej NRA), Leon Nowodworski, Jan Peszyński, Bohdan Suligowski i Witold Bayer.

Adwokaci w strukturach Państwa Podziemnego i władz RP
Adwokaci współtworzyli organy cywilne i wojskowe podziemnego państwa. Pierwszym Delegatem Rządu na Kraj był adwokat i przedwojenny prezydent Poznania Cyryl Ratajski. Władysław Raczkiewicz – przed I wojną światową adwokat w Mińsku Białoruskim – został Prezydentem RP na uchodźstwie. Stanisław Szurlej, adwokat, w latach 1939–1944 pełnił obowiązki szefa polskiego sądownictwa wojskowego oraz Naczelnego Prokuratora Wojskowego.

Solidarność i sprzeciw wobec prześladowań
Mimo nacisków i prześladowań, adwokaci polskiego pochodzenia odmawiali współudziału w dyskryminacji kolegów pochodzenia żydowskiego. W stolicy postawę tę uosabiała grupa „14 sprawiedliwych” – działaczy samorządu adwokackiego, którzy kategorycznie sprzeciwili się wykreśleniu żydowskich adwokatów z listy. Zostali za to sami skreśleni. Piękną kartę zapisał także dziekan lubelskiej Rady Adwokackiej Stanisław Kalinowski, który na żądanie okupanta wskazania adwokatów pochodzenia żydowskiego przekazał kartkę z jednym nazwiskiem – własnym.

Skala strat w izbach adwokackich

• Izba warszawska: zginęło ok. 720 adwokatów i aplikantów – ok. 1/3 stanu sprzed września 1939 r.
• Izba katowicka: wojnę przeżyło mniej niż 1/3 – zginęło 188 osób, tj. ponad 2/3 stanu sprzed wojny.
• Izby lwowska i krakowska: tam, gdzie znaczną część stanowili adwokaci wyznania mojżeszowego, straty były największe. Nie ma konkretnych danych, natomiast w izbie lwowskiej odsetek ofiar przekroczył 70% stanu z 1939 r.

Adwokatura Polska pamięta i oddaje hołd wszystkim, którzy walczyli i zginęli za Ojczyznę
6 czerwca 2022 r. w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie odbyła się uroczystość upamiętniająca adwokatów i aplikantów adwokackich – ofiary zbrodni niemieckiego nazistowskiego totalitaryzmu z lat 1939–1945 oraz ofiary zbrodni sowieckiego totalitaryzmu z lat 1939–1956. Tego dnia pośmiertnie została przyznana im odznaka „Adwokatura Zasłużonym”. Prezes Naczelnej Rady Adwokackiej, adw. Przemysław Rosati, symbolicznie przekazał odznaczenie przedstawicielce pokolenia wojennego, uczestniczce Powstania Warszawskiego, seniorce izby warszawskiej – adw. Annie Sobocińskiej-Lorenc.

Przyznając tę odznakę Adwokatura Polska oddała hołd obywatelom II Rzeczypospolitej różnych narodowości ‒ zarówno znanym, jak i nieznanym z imienia i nazwiska ‒ ofiarom więzień, gett, obozów jenieckich, obozów koncentracyjnych, łagrów, zsyłek i innych miejsc kaźni, egzekucji ulicznych, poległym w Powstaniu Warszawskim i Powstaniu w Getcie Warszawskim oraz na wszystkich frontach II wojny światowej.