• 18 kwietnia 2025 obchodzimy 1000-lecie Koronacji Bolesława Chrobrego – postaci szczególnie ważnej dla Adwokatury Polskiej.
• To właśnie z jego osobą wiążemy powołanie korpusu profesjonalnych pełnomocników, co symbolicznie uznajemy za narodziny polskiej Adwokatury.

W pochodzącej z XV w. Kroniki Jana Długosza  znajduje się zapis o tym, że w roku 1016  książę Bolesław Chrobry po powrocie ze zwycięskiej wyprawy na Saksonię wydał polecenie zapewnienia wdowom i sierotom oraz ludziom ubogiego stanu prawa do obrony z urzędu, płatnej z kasy państwowej.

Zapis brzmi:

„Rok Pański 1016
Bolesław król polski sprawuje nam sądy, wymierza sprawiedliwość, buntowników poskramia, biednych wspomaga i zaopatruje w żywność.

(…) Wszystkim nadto wdowom, małoletnim sierotom i ludziom wiejskiego i ubogiego stanu, przychodzącym do niego ze skargami, wyznaczał obrońców, syndyków, i oskarżycieli płatnych ze skarbu królewskiego, surowo ich napominając i zalecając, aby z największą pilnością i skrupulatnością podejmowali się obrony i popierali sprawy wdów, sierot i ubogich (…). „

Zarządzenie to miało regulować sprawy majątkowe wojów, którzy polegli podczas wyprawy (a to akurat wiemy, gdyż Bolesław prowadził liczne wojny z Cesarstwem Niemieckim). Źródło skąpe i powstałe ponad cztery wieki po wydarzeniach ale pozwalające sądzić, że już w początkach państwa kształtował się korpus obrońców praw. Warto zwrócić uwagę, że władca nakazuje dbać o pełne zaangażowanie się obrońców. Czyżby pierwsze wskazówki etyczne?

Tworzące się struktury państwa polskiego oparto na organizacji kościoła katolickiego. Arcybiskupstwo w Gnieźnie i biskupstwa w Poznaniu,  Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu były centrami upowszechniania piśmiennictwa i kultury. Powstały pierwsze okazałe, kamienne budowle jak palatia książęce i katedry w Poznaniu, Gnieźnie i Krakowie. Architekturę tamtych lat cechują elementy typowe dla architektury zachodniej - karolińskiej i ottońskiej. Zapewne pierwsi profesjonalni pełnomocnicy i obrońcy w tych budowlach bywali, sprawując swoje obowiązki. Nie mamy żadnych materialnych dowodów na ówczesne sądy. Nie ma pism, protokołów. Jest tylko zachowana włócznia św. Maurycego w Skarbcu Katedralnym na Wawelu Chrobry otrzymał ją w roku 1000 podczas Zjazdu Gnieźnieńskiego od Ottona III. Używał jej jako atrybutu władzy. Nie można wykluczyć, że ważne sądy czy procesy odbywały się w jej cieniu…

Wzorce zachodnie dominują też w sztuce i rzemiośle. Potwierdza to zresztą relacja z Kroniki Galla Anonima z początku XII wieku, opisująca bogactwo za czasów Bolesława Chrobrego.  Nie wiemy, jak w czasach Bolesława Chrobrego funkcjonował wymiar sprawiedliwości. Wiemy, że rozstrzygającym spory  był panujący. Zatem już wtedy musieli działać obrońcy lub zawodowi pełnomocnicy. Do dnia dzisiejszego pozostają bezimienni.

Przez kolejne stulecia działają obrońcy i kształtuje się profesja adwokacka, jaką znamy obecnie.

Źródła podają, że św. Jadwiga Trzebnicka (1178-1243) w I połowie XIII stulecia podejmowała się darmowej pomocy biedakom zarówno przed sądem jak i urzędnikami. Historyczne źródła prawne dotyczące obrony  można znaleźć w Statutach Wiślickich z lat 1347-1357. Wybitnymi zasługami mogą poszczycić się pełnomocnicy reprezentujący polskich królów w procesach z Zakonem Krzyżackim przed sądem papieskim i soborowym: Bertold z Raciborza (1280-1352) podczas procesu w latach 1338-1339 oraz Paweł Włodkowic (1370-1435) podczas procesu w latach 1414-1420.

W Przywilejach Nieszawskich z 1454 r.  pojawił się zapis o obrońcy z urzędu oraz pojawiła się zapowiedź uniezależnienia sądów od władzy królewskiej. Konstytucja sejmu krakowskiego z 1543 roku  stanowi o profesjonalnych już adwokatach, bo opłacanych (procuratoes mercenarii).

Adwokaci jak i sędziowie nie cieszyli się w Polsce XVII-XVIII wiecznej dobrą sławą. Sami dostrzegali  problemy środowiska i podejmowali próby reform. Najdalej idący był postulat zgłoszony w okresie obrad Sejmu Wielkiego, w 1791 zatytułowany „Adwokat polski za cnotą”. Proponowano w nim nie tylko wprowadzenie licznych wymogów wobec kandydata do adwokatury, w tym wykształcenia prawniczego, ale także powołanie dwuszczeblowego samorządu adwokackiego.  Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja 1791 r. adwokaci brali udział w pracach Towarzystwa Przyjaciół Konstytucji 3 Maja, a w 1792 brali czynny udział w pracach Rady Tymczasowej Zastępczej przy Naczelniku Powstania Tadeuszu Kościuszce. Polski adwokat Józef Wybicki w roku 1797 pisze słowa Mazurka Dąbrowskiego, który później został polskim hymnem państwowym.

Kolejne próby unormowania zasad funkcjonowania adwokatury podejmowano w okresie tzw. zaborów. W zaborze rosyjskim adwokaci podlegali nadzorowi sądowemu, co już samo w sobie utrudniało samodzielność zawodową. W zaborze austriackim jak i w całym państwie Habsburgów  oparty na izbach samorząd adwokacki powołano w 1849 r. prowizoryczną ustawą o ustroju adwokatury, będącą dziełem polskiego adwokata ze Lwowa Franciszka Smolki (1810-1899) - marszałka sejmu kromieryskiego.  Pierwsze samorządowe izby adwokackie powstały we Lwowie i w Krakowie w 1862 r. W zaborze pruskim w 1878 r. wprowadzono pruską ordynację adwokacką, która ustanawiała samorząd adwokacki przy sądach apelacyjnych i wprowadzała surowe wymagania dla kandydatów na adwokatów. Niewielka liczba adwokatów polskich była jednak niezmiernie aktywna w podejmowaniu obron politycznych, gdzie oskarżano polskich działaczy niepodległościowych. W całej Europie głośnym echem odbił się proces wrześnieński z 1901 r., gdzie polscy adwokaci stawali w obronie rodziców i dzieci sprzeciwiających się bezwzględnej germanizacji.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości niemalże od razu, w dniu 24 grudnia 1918 roku Naczelnik Państwa Józef Piłsudski podpisał dekret w przedmiocie statutu tymczasowego Palestry Państwa Polskiego. Był to początek nowoczesnej polskiej adwokatury opartej na dwuszczeblowym samorządzie.

A wszystko zaczęło się od Bolesława Chrobrego…  

#AdwokaturaPamięta