Konferencja o odpowiedzialności karnej we Wrocławiu

12.06.2014

Międzynarodowa konferencja "Obiektywne oraz subiektywne przypisanie odpowiedzialności karnej" odbyła się 29-30 maja we Wrocławiu. Zorganizowała ją Komisja Legislacyjna Naczelnej Rady Adwokackiej oraz Katedra Prawa Karnego Materialnego Uniwersytetu Wrocławskiego. 


Temat obiektywnego oraz subiektywnego przypisania odpowiedzialności karnej, która – głównie za sprawą Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego – w ostatnich miesiącach stał się szczególnie aktualny. Konferencję otworzył  prof. dr hab. Tomasz Kaczmarek, nestor wrocławskiego środowiska karnistów, po czym głos zabrali: prof. dr hab. Marek Bojarski, rektor Uniwersytetu Wrocławskiego, adw. Andrzej Zwara, prezes Naczelnej Rady Adwokackiej oraz prof. dr hab. Zofia Sienkiewicz, kierownik Katedry Prawa Karnego Materialnego Uniwersytetu Wrocławskiego.

Zainteresowanie Komisji Legislacyjnej NRA dogmatycznymi podstawami odpowiedzialności karnej, w tym zwłaszcza jej przypisywalnością, wiąże się z kształtem przygotowanych i przedstawionych w grudniu ubiegłego roku przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego propozycji zmian kodeksu karnego, zawierających zasadnicze modyfikacje regulacji prawnych dotyczących przypisania odpowiedzialności za skutek oraz charakterystyki strony podmiotowej przestępstwa. Ma zatem przede wszystkim praktyczną genezę, związaną z potrzebą dbałości o właściwy kształt polskiego prawa karnego. Realizując swoje ustawowe powinności w zakresie udziału w procesie legislacyjnym oraz dążąc do zapewnienia sobie pozycji aktywnego uczestnika tego procesu, Adwokatura musi z odpowiednim wyprzedzeniem reagować na propozycje modyfikacji norm prawa karnego, zwłaszcza jeśli dotyczą one jego podstaw oraz wpływają w sposób istotny na ochronę praw i wolności obywatelskich. Projektowane zmiany kodeksu karnego mogą zaś – w przypadku ich uchwalenia – znacząco kształtować praktykę stosowania prawa. Za koniecznością ich szczególnie uważnej analizy zdają się także przemawiać ostatnie doświadczenia, związane z wielką nowelizacją procedury karnej, do której jeszcze przed jej wejściem w życie przygotowywana jest kolejna nowelizacja. Jednym z bardziej efektywnych sposobów wpływu na kształt projektów zmian ustawodawczych jest  inicjowanie dyskusji poświęconej teoretycznym i dogmatycznym podstawom oraz praktycznym konsekwencjom proponowanych zmian, z udziałem jak najszerszego grona specjalistów, reprezentujących wszystkie środowiska praktyki stosowania prawa oraz przedstawicieli doktryny.

Wrocławska konferencja była właśnie najlepszym przykładem tego rodzaju aktywności Adwokatury. Warto zaznaczyć, że była to pierwsza od kilku lat międzynarodowa konferencja poświęcona projektowanym zmianom w prawie karnym, stwarzająca przesłanki do oceny rodzimych koncepcji nowelizacji prawa karnego w szerzej perspektywie. Wśród występujących na konferencji referentów znaleźli się zarówno profesorowie z wieloletnim doświadczeniem adwokackim, członkowie Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, będący autorami propozycji skodyfikowania kryteriów przypisania odpowiedzialności karnej, profesorowie z wiodących ośrodków uniwersyteckich w Polsce, a wreszcie – co dla organizatorów miało szczególne znaczenie – przedstawiciele będącej kolebką nauki o obiektywnym przypisaniu, niemieckiej nauki prawa karnego, mogący odnieść się do proponowanych przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego regulacji przy uwzględnieniu niezwykle bogatych doświadczeń, znacznie przekraczających dorobek polskiej doktryny i judykatury.

Celem konferencji, podzielonej na cztery wyodrębnione bloki tematyczne, była próba udzielenia odpowiedzi na fundamentalne dla prawa karnego oraz ewentualnych przyszłych zmian w kodeksie karnym pytania odnoszące się wprost do podstawowych zasad odpowiedzialności karnej. Organizatorom konferencji chodziło bowiem o to, aby – w kontekście przygotowanego przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego projektu – przedstawić w pogłębionej dyskusji z udziałem przedstawicieli reprezentujących różne ośrodki uniwersyteckie oraz praktykę wymiaru sprawiedliwości:



  1. jaki jest obecny stan nauki o podstawach obiektywnego oraz subiektywnego przypisania oraz jak przebiega proces jego aplikacji do judykatury;


  2. czy i jak dałoby się ukształtować rozmaite, różnie klasyfikowane przesłanki obiektywnego przypisania, stanowiące korektę odpowiedzialności karnej, a więc prowadzące do jej ograniczenia lub nawet wyłączenia, oraz jak na tym tle przedstawia się propozycja Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, zawarta zwłaszcza w art. 2 § 3 projektu zmian przepisów kodeksu karnego;


  3. w jaki sposób ująć podmiotową stronę czynu zabronionego, charakteryzującą się nieumyślnością, zwłaszcza jeśli nie utraci się z pola widzenia propozycji Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, sprowadzającej ją do braku zamiaru popełnienia czynu zabronionego;


  4. czy aktualny stan nauki o przypisaniu, różnie zresztą ujmowanej, uzasadnia na obecnym etapie przy uwzględnieniu wszystkich wskazanych wyżej aspektów jakiekolwiek zmiany legislacyjne w tym zakresie oraz czy propozycje Komisji Kodyfikacyjnej – nawet gdyby potrzeba zmian została zaakceptowana – stanowią jego właściwe oraz pożądane odzwierciedlenie.


  5. czy istnieją dostateczne podstawy do rzetelnej, a jeśli zajdzie potrzeba – także krytycznej oceny przedstawionych propozycji zmian kodeksu karnego.




Zarówno w referatach, jak i w dyskusji toczącej się wokół formułowanych przez referentów tez, zarysowały się dość wyraźnie dwa przeciwstawne stanowiska. Z jednej strony – zwłaszcza w gronie referentów będących członkami Komisji Kodyfikacyjnej, ale także wśród części zgromadzonych gości – zdecydowanie przeważał pogląd o potrzebie oraz możliwości skodyfikowania kryteriów przypisania. Wskazywano przy tym na rozmaite argumenty natury teoretyczno-dogmatycznej, jak również odwoływano się do potrzeb praktyki wymiaru sprawiedliwości, którym nadawano – co skądinąd znamienne – znaczenie priorytetowe. W syntetycznym ujęciu podstawowy argument uzasadniający koncepcję skodyfikowania normatywnych kryteriów przypisania sprowadzał się do twierdzenia, że – nawet jeśliby przyjąć, że dyskusja na temat ich ukształtowania w żadnym przypadku nie jest jeszcze zamknięta – to jednak dostatecznie ogólna i jednocześnie niekontrowersyjna regulacja ustawowa jest przecież nieodzowna, gdyż bez niej praktyka wymiaru sprawiedliwości po prostu sobie nie poradzi.

W szeregu wypowiedzi podnoszono także, że w praktyce – zwłaszcza na poziomie sądów pierwszej instancji – ciągle tkwimy jeszcze w kauzalnie zorientowanym systemie prawa karnego, opierając odpowiedzialność na nie zawsze prawidłowo ujmowanej przyczynowości. W tym kontekście formułowany był również pogląd, że jeśli nie wprowadzi się do ustawy normatywnych kryteriów obiektywnego przypisania (zwłaszcza zaś tego, które uregulowane zostało w art. 2 § 1 projektu zmian kodeksu karnego), to w przypadku błędnych rozstrzygnięć, lekceważących kryteria normatywne oraz sprowadzających przypisanie wyłącznie do analizy więzi kauzalnej między zachowaniem a skutkiem, brak będzie zakotwiczonej w prawie materialnym normy, która w skardze dotyczącej takiego rozstrzygnięcia mogłaby zostać wskazana jako naruszona. Próbując uzasadnić na płaszczyźnie teoretyczno-dogmatycznej potrzebę regulacji kryteriów obiektywnego przypisania odwoływano się do argumentów, które można by ująć w trzech następujących punktach: po pierwsze – proponowana regulacja jest bardzo ogólna, tym samym więc kwestii szczegółowych w żaden sposób nie przesądza, a jednocześnie pozostaje w zgodzie z większością akceptowanych w literaturze poglądów; po drugie – sytuuje ona kryteria normatywne, skądinąd i tak obecne już przecież w kodeksie karnym, we właściwym jego miejscu, nadając im tym samym odpowiednią rangę i zasięg; po trzecie wreszcie – eliminuje jeden z podstawowych błędów, jakie zostały popełnione przy formułowaniu art. 9 § 2 obowiązującego kodeksu karnego, wynikający z powiązania podstawowego normatywnego kryterium obiektywnego przypisania w postaci naruszenia obowiązujących w obrocie reguł postępowania wyłącznie z przestępstwami nieumyślnymi.

W części poświęconej stronie podmiotowej czynu zabronionego zwolennicy proponowanych zmian bronili zaś tezy, że w przypadku nieumyślnego czynu zabronionego ograniczamy się w istocie do ustalenia braku zamiaru jego popełnienia, żadnych pozytywnie ujętych przesłanek nie da się zaś – zwłaszcza w odniesieniu do nieświadomej nieumyślności – w sposób przekonywający wyodrębnić. Dodać od razu należy, że teza ta spotkała się ze sprzeciwem wszystkich tych, którzy w sprowadzaniu nieumyślności do braku zamiaru popełnienia czynu zabronionego dostrzegali ryzyko obiektywizacji odpowiedzialności karnej.

Prezentowane w ramach konferencji stanowisko przeciwników kodyfikowania w ustawie karnej jakichkolwiek kryteriów przypisywalności jest nieco bardziej złożone, co wynika między innymi z różnego ich stosunku do nauki o obiektywnym przypisaniu, a także z niejednolitego jej pojmowania. Chyba najbardziej konsekwentnie przeciwko tego rodzaju ustawowej regulacji wypowiedzieli się niemieccy uczestnicy konferencji, którzy – uwzględniając stan nauki o obiektywnym przypisaniu w literaturze niemieckiej, a także coraz częściej pojawiającą się jej krytykę – podkreślali zwłaszcza, że nauka ta przechodzi obecnie do dość wyraźnej defensywy, choć nawet w okresie jej rozkwitu nikomu nie przychodziły do głowy żadne dekretujące regulacje ustawowe. Wśród uczestników polskich, przeciwnych kodyfikowaniu kryteriów przypisywalności, dałoby się natomiast wyodrębnić co najmniej trzy stanowiska: pierwsze, reprezentowane stosunkowo nielicznie, a zdające się całkowicie negować naukę o obiektywnym przypisaniu oraz potrzebę sięgania do tego instrumentu przy rozstrzyganiu podstaw odpowiedzialności karnej; drugie – generalnie nauce o obiektywnym przypisaniu życzliwe oraz wskazujące na potrzebę jej rozwijania, lecz dostrzegające jednocześnie wiele niejednoznaczności dotyczących przede wszystkim przedmiotu owego przypisania, a także normatywnych kryteriów (zarówno pierwszego, jak i drugiego stopnia), jakie leżeć miałyby u jego podstaw, i wreszcie stanowisko trzecie – nie wykluczające możliwości tego rodzaju ustawowej regulacji, lecz kontestujące sformułowane w tym zakresie propozycje Komisji Kodyfikacyjnej.

Nie było dla organizatorów zaskoczeniem, że przy tak bogato rysującej się wielości poglądów na temat obiektywnej oraz subiektywnej przypisywalności, wypowiadanych – co warto podkreślić – także w kontekście czterech wprowadzonych do projektu kodeksu karnego norm (a mianowicie art. 1 § 1a, art. 2 § 1, art. 2 § 3 oraz art. 9 § 2) – była niezwykle ożywiona i wielowątkowa. Uprawnione wydaje się również stwierdzenie, że – nawet jeśli w wyniku tej dyskusji żadna ze stron nie została ostatecznie przekonana – to z pewnością, także wobec rozmaitych kontrowersji i wątpliwości, czy nawet dość wyraźnego wobec tej koncepcji sprzeciwu, atmosferę konferencji zdominowało przeświadczenie, że wskazana jest jak najdalej idąca powściągliwość przy podejmowaniu jakichkolwiek prób dekretowania na płaszczyźnie ustawowej pewnego teoretycznego i dogmatycznego modelu, który na obecnym etapie wymaga głębokiego przemyślenia. Niewątpliwie przesłaniem konferencji było także wskazanie na potrzebę szerszej i pogłębionej analizy przesłanek proponowanych zmian oraz unikanie charakterystycznego dla polskiego procesu stanowienia prawa  pośpiechu wprowadzania zmian normatywnych, któremu częstokroć towarzyszy bylejakość oraz brak krytycznej refleksji. Wskazując na ten m.in. aspekt, a także na potrzebę kontynuowania rozpoczętej w tak licznym gronie dyskusji, Konferencję podsumowali i zamknęli - prof. Piotr Kardas, przewodniczący Komisji Legislacyjnej NRA  oraz prof. Jacek Giezek, wiceprzewodniczący tejże Komisji.

Niewątpliwą zasługą Komisji Legislacyjnej Naczelnej Rady Adwokackiej jest zainicjowanie tego rodzaju rozważań oraz zdecydowane zaznaczenie własnego stanowiska,  niewątpliwie bardziej wyraźnie i donioślej wyartykułowanego niż w przypadku wypowiedzi formułowanych przez inne środowiska prawnicze, związane z praktyką wymiaru sprawiedliwości, których ewentualne zmiany mogłyby wszak dotyczyć. Dzięki temu jednak Adwokatura wpisuje się w dyskusję na temat nowelizacji obejmujących tak podstawowy dla praw i wolności obywatelskich akt prawny, jakim jest kodeks karny, gwarantując sobie tym samym możliwość wpływu na obecny oraz przyszły jego kształt.

 

prof. dr hab. Piotr Kardas, przewodniczący Komisji Legislacyjnej NRA                      

prof. UWr. dr hab. Jacek Giezek , wiceprzewodniczący Komisji Legislacyjnej NRA

Tagi: konferencja

Share on FacebookShare on TwitterShare on LinkedInSend Email